तिसरी माळ: श्री जाखमाता

तिसरी माळ: श्री जाखमाता



सडये-पिरंदवणे-वाडाजून या क्षेत्राची क्षेत्रदेवता म्हणून जाखमातेला गणले जाते. या देवतेचे स्थान टोळवाड येथील श्री मयुरेश्वर मंदिराच्या बरोबर खालच्या बाजूला आहे. अतिशय दुर्लक्षित असे हे स्थान असल्याने नव्या पिढीला याची ओळख नाही, यासाठीच जाखमातेच्या नावानं आजची ही तिसरी माळ...!

जाखमाता हे कोकणातील प्रसिध्द देवस्थान आहे. या देवतेची कोकणात असंख्य मंदिर आहेत. जाखमाता देवीचे मंदिर महाड, पनवेल, गुहागर (निवोशी), तुंगार्ली, आणि श्रीवर्धनजवळील बोर्ली पंचतन यांसारख्या कोकणातील विविध ठिकाणी आढळते. महाड आणि पनवेल शहराची ही ग्रामदेवता मानली जाते. तीला जाकादेवी असेही म्हटले जाते.


‘जखडणे’ (घट्ट पकडून ठेवणे किंवा नाते असणे) या शब्दावरून ‘जाखमाता’ किंवा ‘जाकमाता’ असा शब्द तयार झाला असून, भक्तांशी घट्ट नाते जोपणारी देवी अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. कोकणातील पारंपरिक ‘जाखडी’ नृत्याशीही या नावाचे साधर्म्य मानले जाते.

आख्यायिकेनुसार, देवीचे वाहन वाघ होते आणि ती वाघावर बस येऊन गावाचे रक्षण करायची. काही अभ्यासकांच्या मते ही यक्षिणीचा अवतार मानली जाते आणि व्यापारी वर्गाची किंवा वैश्यवाणी समाजाची कुलदेवता म्हणूनही हिची पूजा केली जाते.

सडये-पिरंदवणे मार्गे टोळवाड कडे जाताना जाखमातेचे स्थान लागते. सध्या जेथे पेशवेकालीन मयुरेश्वर मंदिर आहे. तेथेच ही क्षेत्रदेवता वसली आहे. क्षेत्रदेवता ही भातक्षेत्राची रक्षणकर्ती असल्याने, ती शेतात वसली आहे. त्यामुळे तीला मंदिर नाही. तीला मुर्तीही नाही. टोळवाडमधून वाहणारा पाण्याचा पाट, आणि त्या पाटाच्या कडेला वसलेला मोठाला पाषाण, या मोठाल्या पाषाणावर पाच छोट्या आकाराचे पाषाण म्हणजेच जाखमाता होय.  या मोठाल्या पाषाणाला करंदीच्या जाळ्यांनी पुर्णत: वेढून या देवतांवर जणू छत्रछाया धरली आहे. पुढ्यात पाण्याचा पाट आहे, आणि आणि पाटाच्या खाली भातशेती, आणि नदी.


रक्षणकर्ती देवता: 

सडये-पिरंदवणेतील जाखमाता हे क्षेत्रदेवता म्हणून ओळखली जाते. या देवतेला ‘क्षेत्रपाल’ असेही म्हटले जाते. ही देवता त्या संपूर्ण परिसराचे, तेथील लोकांचे, पिकांचे आणि गुराढोरांचे वाईट शक्ती किंवा संकटांपासून रक्षण करते अशी लोकांची श्रद्धा असते. सडये-पिरंदवणेतील जाखमातेचे स्थान पाहता ती भातक्षेत्रात वसली असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे शेतीच्या रक्षणासाठी ही देवता पुजलेली असू शकते, असे अभ्यासातून दिसते.

ग्रामदेवता आणि स्थानदेवता: 

अनेकदा गावातील मुख्य ग्रामदेवता किंवा कुलदेवता हीच त्या भागाची क्षेत्रदेवता म्हणून पूजली जाते. शेतकरी आपल्या शेताच्या रक्षणासाठी शेताच्या कोपर्‍यात किंवा झाडाखाली क्षेत्रदेवतेची स्थापना करतात. सडये-पिरंदवणेतील साठे कुटुंबियांच्या वस्तीला सुमारे 13 व्या शतकांपासूनचा इतिहास आहे. साठे यांना पेशवेकालात अनेक शेतजमिनी इनाम मिळाल्याचा इतिहास आहे. त्यामुळे शेती हा येथील प्रमुख व्यवसाय होता, हे दिसून येते. याच शेतीच्या रक्षणासाठी ही जाखमाता क्षेत्रदेवता म्हणून नियुक्त झाल्याचे अभ्यासातून स्पष्ठ होत आहे.


पूजेचे महत्त्व: 

नवीन वास्तू उभारताना, शेतात पेरणी करताना किंवा लग्नकार्यासारख्या शुभ प्रसंगी सुख-समृद्धी लाभो आणि कोणतेही विघ्न येऊ नये म्हणून सर्वप्रथम क्षेत्रदेवतेची पूजा करून तिला मान दिला जातो. थोडक्यात सांगायचे तर, विशिष्ट भूप्रदेशाची अधिष्ठात्री आणि रक्षक मानली जाणारी देवता म्हणजेच क्षेत्रदेवता होय.

केवळ प्रासंगिक वेळी तिथे आज पुजा अर्चा होते. तर काही भाविकांकडून वार्षिक पुजाविधी केला जातो. विशेष म्हणजे संगमेश्वरात जाखमातेचा शिमगोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. येथिल शिंपणे उत्सवाला सडये-पिरंदवणेतून युवक मोठ्या संख्येने जातात, मात्र स्वत:च्या जन्मभूमीतील क्षेत्रदेवता जाखमातेकडे कुणीच जात नाही. 

लेखन: अमोल पालये, 

सडये-पिरंदवणे. मो.9011212984.


Comments

Popular posts from this blog

संकासूर (sankasur)

श्री नवलाई, श्री पावणाई, श्री वाघजाई

दुसरी माळ | श्री जोगेश्वरी