चौथी माळ: श्री भराडीण

चौथी माळ : श्री भराडीण



तिसर्‍या माळेत आज जाणून घेऊया सडये-पिरंदवणेच्या सड्यावरील श्री भराडीण देवीला. बसणीचा सडा संपून सडये-पिरंदवणेतील सड्याच्या टोकाला आणि आडोम-केळ्ये गावाच्या मध्याला कातळावर श्री भराडीण मंदिर वसले आहे. सडा असल्याने मंदिर पुर्णत: निर्जन आहे. मात्र येथे असणारा आजही पाण्याने भरलेला बारव प्रकारातील सुका आड येथे एकेकाळी वस्ती असल्याचे सुचित करतो.

अगदी अलिकडे याठिकाणी गोगटे-जोगळेकर महाविद्यालय, रत्नागिरीच्या एनएसएस विभागामार्फत याठिकाणी भराडीण देवीचे छोटेखानी टुमदार मंदिर उभारले आहे, जे विस्तीर्ण कातळावरून पाहणे खूपच सुंदर दिसते.


भूमका देवी

सिंधुदुर्गात आंगणेवाडीच्या भराडीबाईची (देवीची) यात्रा प्रसिध्द आहे. ती भराडी आणि सडये-पिरंदणेच्या सड्यावरील भराडीण वेगवेगळी नसून एकच आहे. सडये-पिरंदवणेच्या जवळ असलेल्या कासारवेलीत भराडीण देऊळ आहे. मात्र ते ऐन वस्तीत आहे. (कदाचित ती वस्ती अलिकडील असावी.) भराडीण ही भुमका स्वरुपातील देवी आहे. भूमका म्हणजे जमिनीतूनच प्रगट झालेेली, किंवा भूमीशी संबधित. त्यामुळे भूस्थान ही देवी मानली जाते. सडये-पिरंदवणेच्या सड्यावरील देवळात तीची चार भुजा, मुख अशी कोरीव मुर्ती नाही. तर आहेत तो केवळ पाषाण.


सिंधुदुर्गात आंगणेवाडीच्या भराडीबाईची (देवीची) यात्रा प्रसिध्द आहे. ती भराडी आणि सडये-पिरंदणेच्या सड्यावरील भराडीण वेगवेगळी नसून एकच आहे. सडये-पिरंदवणेच्या जवळ असलेल्या कासारवेलीत भराडीण देऊळ आहे. मात्र ते ऐन वस्तीत आहे. (कदाचित ती वस्ती अलिकडील असावी.) भराडीण ही भुमका स्वरुपातील देवी आहे. भूमका म्हणजे जमिनीतूनच प्रगट झालेेली, किंवा भूमीशी संबधित. त्यामुळे भूस्थान ही देवी मानली जाते. सडये-पिरंदवणेच्या सड्यावरील देवळात तीची चार भुजा, मुख अशी कोरीव मुर्ती नाही. तर आहेत तो केवळ पाषाण.

गणमाता

कोणत्याही गावात स्री देवता मोठ्या संख्येने आढळतात. सडये-पिरंदवणे त्याला अपवाद नाही. या सार्या देवस्थानांमागे गुढ इतिहास दडलेला आहे. हा इतिहास सडये-पिरंदवणेच्या संस्कृतीशी निगडीत आहे. सड्यावरील देवळात भराडीण एकटीच नाही. तीच्यासोबत अन्य गणगोतही आहेत. (ते कोण? याचा शोध चालू आहे.) सिंधुदुर्गात भराडणीला बाई म्हणतात. (देवी अपवादाने.) त्यामागेही पुर्वेतिहास आहे. मुळात या सार्‍या देवता म्हणजे मातृसत्ताक काळातील गणमाता आहे. मातृदेवता आहेत. सडयेतील भराडीणही कुणी देवी नसावी, तर ती एक महापराक्रमी लढाऊ वृत्तीच बाईच असावी. ती गावात न वसता सडये-पिरंदवणेच्या सीमेवर वसली आहे. सीमेवर देशाचे रक्षण करणारे जवान राहतात. सैनिक राहतात. भराडीण गावाची रक्षणकर्ती आहे, अशी भाविकांची श्रध्दा आहे. भराडीण जर रक्षणकर्ती असेल असेल. ती सीमेवर राहत असेल तर ती नक्कीच लढवय्यी असणार.. एका भुप्रदेशाची प्रमुख असणार.


यामुळेच देवी भराडणीचा संदर्भ मातृसत्ताक गणमातांशी जुळतो. तीच्या नावात भरड हा शब्द आहे. भरड शब्द जमिन प्रकाराशी संबधित आहे. भरड म्हणजे शेतीस निरुपयोगी अशी जमीन अर्थात सडा-कातळ. अशा कातळावर वसलेली ती भराडीण.

चहुबाजुंनी पसरलेला काळा विस्तीर्ण कातळ.. वार्याची शीळ आणि निरव शांतता.. असे हे सर्वांग सुंदर स्थळ आहे. मात्र आता याठिकाणी कोणताही उत्सव होत  नाही. मुळ वस्तीपासून हे स्थान बरेच लांब असल्याने, तेथे सहसा जाणे होत नाही. अलिकडे येथे दुचाकीने जाणे शक्य झाले आहे. गुरव मंडळीमार्फत याठिकाणी पूजाअर्जा होते. पुर्वीच्याकाळी याठिकाणी उत्सव होत असत, आणि त्या उत्सवांना नमनाचा कार्यक्रम होत असल्याचे जुने लोक सांगतात.


काही वर्षापूर्वी सडयेतील ‘पदयात्रा परिवाराने’ या भराडणीची दिवाळी पहाटेला पदयात्रा काढून तीला उजेडात आणले, त्यामुळे नव्या पिढीला भराडणीची ओळख झाली.


-अमोल पालये.

सडये-पिरंदवणे, मो.9011212984.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

संकासूर (sankasur)

श्री नवलाई, श्री पावणाई, श्री वाघजाई

दुसरी माळ | श्री जोगेश्वरी